Να ένα βιβλίο από το πρόσφατο παρελθόν, που συνιστά ευχάριστη έκπληξη συνάμα δυναμική αφετηρία καρπερού προβληματισμού και αμφισβήτησης για πνευματικά και όχι μόνο ζητήματα του παρόντος και του μέλλοντος. Έβαλντ Β. Ιλιένκοφ: «Το Μαύρο Κουτί της νοημοσύνης» (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΕΝΤΟΣ). Γνωρίζαμε από την  αρθρογραφία σε εγχώρια κομματικά έντυπα τον εξαίρετο Σοβιετικό φιλόσοφο, μα για να λέμε την αλήθεια, αγνοούσαμε αυτόν τον πολύ σημαντικό τομέα της ερευνητικής και συγγραφικής του δράσης, Το βιβλίο περιέχει επιλεγμένα άρθρα του Ε. Β, Ιλιένκοφ δημοσιευμένα σε πάλαι ποτέ Σοβιετικά περιοδικά και τρία κεφάλαιο από το βιβλίο «Είδωλα και ιδανικά» (Μόσχα 1984) με επίκεντρα την νόηση και την προσωπικότητα. Βιβλίο με ίσως ξεχασμένο σοβιετικό άρωμα, λοιπόν, που γεννά ποικίλους ανάμεικτους, πλην ευφορότατους προβληματισμούς, προπαντός λειαίνει την σκέψη σε τρία σημαντικά ζητήματα:

• ΠΟΣΑ πολλά χιλιόμετρα μπροστά ήταν τηρουμένων χρονικών συνθηκών και ιστορικών αναλογιών η Ε.Σ.Σ.Δ. και ο Σοσιαλισμός στα ζητήματα της φιλοσοφίας, του νου, της προσωπικότητας όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο αλλά και σε εφαρμογή και δράση! Δεν συνιστά δημοσιογραφικό τίτλο, έκαναν σημαντικά προωθημένα για την εποχή πειράματα οι Σοβιετικοί, ήταν οι «άμεσοι πρόγονοι της Τεχνητής Νοημοσύνης». Ίσως είναι καιρός να γνωστοποιηθούν πλέον λεπτομερώς με εργασίες σαν αυτήν, κυρίως για ιστορικούς και μελετητικούς λόγους. Μας έκανε τόσο βαθειά εντύπωση το εν λόγω βιβλίο, ώστε δυο συνεργάτες μας  στην κυριολεξία το «ρούφηξαν» και ήδη ψάχνουν περαιτέρω πυρετωδώς γιατί ενδιαφέρονται, γράφουν από διετίας βιβλία για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Σας το λέμε, χωρίς να αποκαλύπτουμε τα χαρτιά, να μην χάσετε την έκπληξη, την μέθεξη και την απόλαυση: Απλώς αναλογιστείτε τα κρίσιμα σημερινά ζητήματα, που τίθενται για την Τεχνητή Νοημοσύνη και διαβάστε το κεφάλαιο με τίτλο: «Το Μυστικό του Μαύρου Κουτιού». Πέρα από το πανέμορφο και ευρηματικό γράψιμο, δεν μπορεί κανείς να μην εντυπωσιαστεί από τα προδρομικά ζητήματα, που τίθενται στην σοσιαλιστική σκέψη εν έτει 1968, παρακαλώ!

• ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ στοιχείο, που εκπορεύεται αβίαστα από το βιβλίο είναι η βαθύτητα της σκέψης, το ξεψάχνισμα στην κυριολεξία όχι μόνο των παραγόντων αλλά και των ασήμαντων ακόμα λεπτομερειών στην φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη πάντα με αμεσότατο στόχο την δράση, την κοινωνική εφαρμογή. Άλλες εποχές-θα πείτε- σκεπτόμενες και δημιουργικές, πλην, όμως, δεν μπορεί να αγνοείται αυτό το σοβαρό χαρακτηριστικό της Σοβιετικής και σοσιαλιστικής σκέψης, με όλα τα εξόχως θετικά αλλά και αρνητικά, που θα πούμε παρακάτω. Ένα «βιβλιαράκι» με λιγότερες από 200 σελίδες θέτει τόσο κρίσιμα και με αυτήν την βαθύτητα ζητήματα. Λόγου χάρη, πόσοι και σε ποιο βαθμό μπορούν σήμερα, όχι να αποφασίσουν ή να βγάλουν… πόρισμα, απλώς να συζητήσουν σε υποφερτό επίπεδο για το τί είναι η προσωπικότητα, πώς γεννιέται ο νους ή για την Τεχνητή Νοημοσύνη, που μας περικυκλώνει καλπάζουσα;
• ΤΟ ΤΡΙΤΟ,  πικρό και επώδυνο για μας στοιχείο του βιβλίου του Έβαλντ Ιλιένκοφ είναι ότι διαβάζοντάς το «φωτίζεσαι» δια της τεθλασμένης οδού, εκ των συμφραζομένων, στο φιλοσοφικό και διαλογικό επίπεδο γιατί κατάρρευσε το Σοβιετικό και Σοσιαλιστικό κοινωνικό σύστημα, που με όλα τα κουσούρια του, τα εγκλήματα και τους εφιάλτες του ήταν το πιο καλό σύστημα διακυβέρνησης και κοινωνικής διαδρομής για τους ανθρώπους του λαού, για όλους  εργαζόμενους, από κτίσεως κόσμου. Από το 1991 έχουμε διατυπώσει την άποψη αυτή και δεν μασάμε τα λόγια μας! Και στο «Μαύρο κουτί της νοημοσύνης» εύλογα προκύπτει η βασική αιτία της σοσιαλιστικής διάλυσης: Είναι ο πολιτικός Μεσσιανισμός και συνακόλουθα ο πολιτικός Γιαχωβαδισμός, που από αυτό το μετερίζι αναλύσαμε πλείστες όσες φορές. Μιλά ο συγγραφέας, λόγου χάρη, για τις «σκεπτόμενες μηχανές», για την προσωπικότητα, την νόηση και ενώ κάνει προωθημένες, φανταστικής βαθύτητας, ακρίβειας και ουσίας αναλύσεις, χάνει, όπως και το όλο Σοβιετικό σύστημα, στον… επίλογο! Ο Καπιταλισμός, που δημιουργεί μέγιστα προβλήματα, εκμεταλλεύεται καταστροφικά τον άνθρωπο και τον πλανήτη για το μέγιστο κέρδος αλλά θα έρθει ο Σοσιαλισμός και ο Κομμουνισμός και δια μαγείας θα βάλει τα πράγματα στην σωστή του θέση! Για να μην τα πολυλογούμε και επαναλαμβανόμεθα, κανένα σύστημα δεν λύνει κανένα πρόβλημα δίχως να παλέψουν οι ενδιαφερόμενοι. Και όχι μόνιμα, στατικά!

 Όταν μιλάμε τώρα για λεπτά ζητήματα του εγκεφάλου, μπορεί να τα κλείνουμε με την επωδό του «Μεσσία», όποιος κι αν είναι; Καμιά εξουσία δεν μπορεί να περιορίσει τον μεγάλο και παγκόσμιο Καλλιτέχνη! Αυτός θα έχει πάντα τον χαβά του! Μπορεί το κάθε σύστημα να τον αξιοποιήσει δίχως διοικητικά και κατασταλτικά μέτρα; Να το ζήτημα, που δεν έχει λυθεί έως σήμερα από κανένα σύστημα. Συνακόλουθα με αυτό να πούμε και την βασική μας διαφωνία με τον συγγραφέα. Έμφυτο ή επίκτητο; Για παράδειγμα ο νους και η προσωπικότητα είναι προϊόν της Φύσης, κάποιου θεού ή της κοινωνικής πορείας; Το Σοβιετικό και Σοσιαλιστικό σύστημα, ο Διαλεκτικός Υλισμός στην εξέλιξή του, θεοποίησαν, απολυτοποίησαν την κοινωνική δράση και την ταξική πάλη. Και πάλι δεν θα πλατειάσουμε, δεν θα επαναληφθούμε! Στην Ιστοσελίδα «Μούσα Πολύτροπος», πιστεύουμε, το λέμε με μια παραβολή: Ας φαντασθούμε ένα τεράστιο κουτί της Μάνας Φύσης, όπου υπάρχουν κλεισμένες και διάσπαρτες όλες οι πνευματικές, σωματικές και άλλες δεξιότητες του ανθρώπου, εν δυνάμει και πάντα σε διαρκή ροή και εξέλιξη.

Όταν γεννιέται κάθε παιδί, έχει μέσα του, κληρονομεί  μικρό ή πιο μεγάλο μέρος, σπάνια εν όλω, αυτό το βιολογικό κουτί και αναπτύσσονται ή όχι, ανασταίνονται ή υπολειτουργούν ή και νεκρώνονται στοιχεία του με γνώμονα την κοινωνική πορεία, που και αυτή δεν είναι θεωριτική, στατική αλλά βρίσκεται σε διαρκή ροή, όχι μόνο στα πλαίσια ενός ατόμου ή μιας γενιάς αλλά στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Κι εδώ σημαίνοντα, καθοριστικό ρόλο παίζουν οι καθημερινές συγκυρίες και οι χρονικές, ιστορικές και άλλες συνθήκες, η μόρφωση, η διατροφή,  η διαπαιδαγώγηση, η πείρα, η συνήθεια, γενικά σύμπαν το οικονομικό και ταξικό περιβάλλον, που με την σειρά τους στον άλφα ή τον βήτα βαθμό αναπτύσσουν ή αναστέλλουν δεξιότητες και πάλι στην ροή του χρόνου και στην σκυταλοδρομία των γενεών. Τίποτα δεδομένο, όλα ρευστά! Οι παλιοί αναγνώστες θυμηθείτε, για παράδειγμα, τί έχουν γράψει κατά καιρούς συνεργάτες μας  για το περίπλοκο θέμα της «ιδιαίτερης κληρονομικότητας» της πολιτιστικής προίκας. Ας μη το συνεχίσουμε, γιατί θα χρονίσουμε!

Επίλογος για το βιβλίο του Έβαλντ Βασίλιεβιτς Ιλιένκοφ (18 Φεβρουαρίου 1924 – 21 Μαρτίου 1979): «Το Μαύρο Κουτί της νοημοσύνης», που αληθινά απολαύσαμε και σας το συστήνουμε. Δύο σημεία. Πρώτα, να μη ξεχάσουμε να επισημάνουμε την μοναδική του ικανότητα να απευθύνεται στο κοινό, άμεσα να επικοινωνεί με τον αναγνώστη, ιδιαίτερα με την νεολαία, σαν να τον έχεις δίπλα, πίνετε καφέ και φιλικά σχολιάζετε τα πιο απλά πράγματα, γλαφυρά αλλά και χωρίς έκπτωση στην ουσία. Για παράδειγμα: «Φιλοσοφία και νιότη» αλλά και το ήδη αναφερθέν για τα… μυστικά του Μαύρου Κουτιού. Τέλος η προτροπή – προσμονή προς τον εκδότη, φίλο Θέμη Φασούλα: Μην τυχόν και δεν εκδόσεις προσεχώς το βιβλίο του Ε. Ιλιένκοφ «Είδωλα και Ιδανικά»! Όπως ακριβώς το λες στο οπισθόφυλλο: Μια διαλεκτική φιλοσοφική «ραψωδία», που έρχεται από το παρελθόν για να φωτίσει το μέλλον…