Κείμενο της ΕΥΑΝΘΙΑΣ Ε. ΣΤΙΒΑΝΑΚΗ* στο τιμητικό αφιέρωμα

του Κέντρου Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας «Ο ΑΠΟΛΛΩΝ»

Καρδίτσας για τον Βάλτερ Πούχνερ, στο 9ο Πανελλήνιο Συνέδριο,

που πραγματοποιήθηκε στις 26-28 Σεπτεμβρίου 2025 με θέμα:

«Ο χορός στην Κοινότητα: Τελετουργίες, Δρώμενα-Πανηγύρια-Εκπαίδευση».

 

«Αγγίγματα» (ποίηση), «Προς τί οι ποιητές σε ενδεή εποχή;», «Ελληνικό θέατρο» (μελέτημα), «Νησιά του φωτός», «Πεζοποιήματα», «Στο φτερό» (ποίηση): Είναι οι τίτλοι των 6 βιβλίων, που υπογράφει ο τιμώμενος, τα οποία εκδόθηκαν στο τρέχον έτος. (Βρισκόμαστε στον 9ο μήνα του έτους και μέχρι να ολοκληρωθεί το 2025, έπεται συνέχεια). Αρχιτέκτων και αίτιος. Ο λόγος για τον καθηγητή Βάλτερ Πούχνερ και η ομιλούσα αισθάνεται αφενός την χαρά αυτού του προνομίου, αφετέρου αμηχανία καθώς, εντός λεπτών καλούμαι να αναφερθώ όχι απλώς στον δάσκαλό μου και τον δάσκαλο όλων των θεατρολόγων της χώρας (τυπικά ή άτυπα) αλλά, στον ξεχωριστό επιστήμονα, εκ των επιφανέστερων στο διεθνές περιβάλλον της θεατρολογίας.

Στον εμπνευστή και «αρχιτέκτονα» των θεατρολογικών σπουδών στην χώρα. Χάρις στην παρουσία και την επιστημονική αξιοπιστία του, το πνευματικό κύρος, την ιδιαιτέρως παραγωγική συγγραφική κατάθεσή του (ομού, με το καλλιτεχνικό και πνευματικό κύρος του αείμνηστου Σπύρου Α. Ευαγγελάτου) οι θεατρικές σπουδές στην χώρα μας έγιναν πραγματικότητα (θεσμοθετήθηκαν μόλις πριν 35 χρόνια) με αιχμή το τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (Ε.Κ.Π.Α.), στο οποίο ο καθηγητής Βάλτερ Πούχνερ ηγήθηκε όλα τα χρόνια της θητείας του εκεί, ως πρόεδρος ή αντιπρόεδρός του.

Καθώς η θεατρολογία στην Ελλάδα έπρεπε να γεννηθεί και να ενηλικιωθεί, τα 120-125 ή 130 επιστημονικά βιβλία τα οποία έχει συγγράψει ο Βάλτερ Πούχνερ είναι γεγονός πολύ μεγαλύτερο από ένα εκπληκτικό ρεκόρ -αδιανόητο πράγματι- για τον ακμαίο και εξόχως παραγωγικό επιστήμονα. Έπεται συνέχεια). 120-130 βιβλία! Δεν πρόκειται απλώς για έναν αριθμό με θαυμαστικό δίπλα ή για μια ολόκληρη βιβλιοθήκη ή για το μπόι ενός ανθρώπου (αν τοποθετηθούν τα συγγράμματά του το ένα επάνω στο άλλο) αλλά κυρίως, διότι κάθε ένα πόνημά του αποτελεί ένα ξεχωριστό θεμέλιο για κάθε ένα ουσιώδες κεφάλαιο της νεαρής επιστήμης.

Καθώς η εγχώρια «πολιτεία» της θεατρολογίας έπρεπε να οικοδομηθεί, να κατοικηθεί, να θεσμοθετηθεί και να λειτουργήσει, το συγγραφικό κατόρθωμά του συνέβαλε αποφασιστικά ώστε η καθ’ ημάς  επιστήμη του θεάτρου να φτάσει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, από το μη ον στο ον και από το λίγο στο πολύ. Οι ορίζοντες που ανοίχτηκαν με το πολυσχιδές έργο του ιστορούν, χαράζουν διαδρομές, ξεκλειδώνουν μυστήρια, συγκροτούν τον θεατρολογικό χάρτη, αφού (καθώς φαίνεται) στοιχημάτισε να συμβάλει αποφασιστικά στην εξάλειψη των λευκών, των άγραφων σημείων της θεατρολογικής μας γεωγραφίας. Αποτέλεσμα: Όποια πέτρα και αν σηκώσεις επί σχετικών θεμάτων αποκαλύπτεται «ο αίτιος» και οι πρωτοφανείς ικανότητές του: Η υπερ-αντοχή, η άοκνη και συστηματική εργασία, το ατελείωτο πάθος και ο σαφής σκοπός που συνοψίζεται στο να υποδειχθούν, να αναλυθούν, να φωτιστούν όσο δυνατόν περισσότερα σημεία και όψεις του θεατρικού φαινομένου. Κίνητρο και πνεύμα των πάμπολλων πονημάτων του, τα τόσα βιβλία, τα αμέτρητα άρθρα, οι άπειρες βιβλιοκρισίες κ.α. υπήρξε η επιθυμία, η αγωνία, το καθήκον προκειμένου να προικοδοτηθεί και να εμπλουτιστεί θεωρητικά η «εθνική» μας τέχνη που (νομίζω ότι) είναι το θέατρο. Στο πολύπτυχο έργο του παρελαύνουν: το θέατρο ως φιλοσοφία, ως ψυχολογία, ως δομή, ως προϊστορία, ιστορία, παρόν και μέλλον, ως επιστήμη και τέχνη, ως δραματουργία, οι μορφές, τα είδη, τα γένη του θεάτρου, το θέατρο συμπεριεχόμενο – συγγενές – τεμνόμενο με όμορες επιστήμες, το θέατρο σκιών, τα μαγικό- θρησκευτικά δρώμενα, οι λαϊκές παραθεατρικές εκφάνσεις, το ελληνικό, βαλκανικό, ευρωπαϊκό θέατρο, το θέατρο και η λογοτεχνία (τα βιβλία του:

«Ο Παλαμάς και το θέατρο» και «Ο Βιζυηνός και το αρχαίο θέατρο» ήταν τα πρώτα βιβλία του που απέκτησα), θέατρο και εκπαίδευση, παιδικό θέατρο, διεθνής εμπειρία στα σύγχρονα θεατρικά φαινόμενα και πόσα άλλα! Ανάμεσα στα πλείστα που τού οφείλουμε είναι η ανάδειξη του Νεοελληνικού Θεάτρου στον ορίζοντα του θεατρολογικού γίγνεσθαι. Με δυο λόγια, η πένα του Βάλτερ Πούχνερ ασχολήθηκε και εξακολουθεί να ασχολείται με κάθε επιθετικό ή άλλον προσδιορισμό που συνοδεύει την έννοια θέατρο. Δίχως μεγαληγορίες και υποκειμενισμούς, διότι θα προσέκρουα στη σεμνότητα του, λέω απλώς: «όποιος συναντηθεί μαζί του περνά από την έκπληξη και την αποδοχή, στον θαυμασμό και την αγάπη». Οι μαθητές του νιώθουν/νιώθουμε ευνοημένοι από τύχη αγαθή αφού η παρουσία του ως δασκάλου, διανοητή, επιστήμονα και δημιουργού πλούτισε εμφατικά τον πνευματικό μας βίο.

Ο καθηγητής Βάλτερ Πούχνερ ήταν, είναι και παραμένει ο επιδραστικότερος θεατρολόγος της χώρας. Εδώ στον νότο. Συνοψίζοντας την περιπέτειά του: Αρχές δεκαετίας του ’70, νεαρός Βιεννέζος επιστήμων, διδάκτωρ φιλοσοφίας, ευειδής, ενθουσιών και με λαμπρό μέλλον στην πατρίδα του, κατέρχεται προς τον Νότο. Ποιος ο λόγος; Διαβάζω μιαν απάντηση από απόσπασμα ποιήματός του:

                                                            …«Βαλκανική και Μεσόγειος

                                                                και ομορφιές! Τέτοιες ομορφιές

                                                                 Εδώ η φύση έβαλε τα δυνατά της

                                                                 Πού θα ’θέλες να μείνεις εδώ για πάντα

                                                                 Δεν ξέρεις»…

Φαντάζομαι ότι δεν ήταν μόνο η ομορφιά του τόπου η αιτία της τελικής εγκατάστασής του εδώ. Συνέβαλε φυσικά και το ερευνητικό του πάθος, η επιθυμία του να αντλήσει από το πλούσιο «ορυχείο» της ευρύτερης περιοχής. Καθώς βρισκόμαστε στο 9ο Πανελλήνιο συνέδριο Λαογραφίας, ο τιμώμενος έχει προσφέρει επίσης στην επιστήμη αυτή διακεκριμένους, ογκώδεις, πολύτιμους μελετητικούς και συγγραφικούς καρπούς αφού ερεύνησε, συσχέτισε και ανέδειξε ζωντανές παραδόσεις του τόπου και της ευρύτερης Βαλκανικής, της Μεσογείου, της Εγγύς Ανατολής και όχι μόνον. Κάποτε αναφέρεται στη Λαογραφία ως ερωμένη και την Θεατρολογία ως σύζυγο ή και αντίστροφα. Η Λαογραφία παραμένει πάντα σημαντικό ερευνητικό πεδίο του και μάλιστα συνδεδεμένο/συνδυασμένο με την Θεατρολογία. Ταυτόχρονα η πολυγλωσσία του τον κατέστησε άμεσο και καίριο ερευνητή του εθιμικού, του κοινωνικού, του θρησκευτικού κ.α. λαογραφικού πεδίου.

Ποιητής: Ο εύθραυστος και ο σοφός

Εδώ στον Νότο συναντά και νυμφεύεται τη νεαρή ιατρό, Αριάδνη (αλήθεια, τι ωραίο όνομα!) Μαλαμίτση, κατόπιν καθηγήτρια της Ιατρικής (παιδίατρος – νεογνολόγος) στο Ε.Κ.Π.Α. Γράφει:

                                  «Ο έρως συμπτύσσει τις εποχές

                                   και ανακατεύει τους χρόνους

                                    Ήταν άνοιξη και όλα συμβαίνουν»…

Ήταν άνοιξη κι όλα συνέβησαν! Γίνονται γονείς δύο αγοριών (σήμερα επιτυχημένων ιατρών). Έτσι, η εγκατάσταση κατέστη μόνιμη και ο τόπος μας έγινε η δεύτερη πατρίδα του και η πρώτη σε χρονική διάρκεια παραμονής.  Και οι δύο πατρίδες του (Αυστρία, Ελλάδα) τον αγάπησαν και τον περιέβαλαν δικαίως με υψηλότατες τιμές: Πολιτειακές, επιστημονικές, πανεπιστημιακές, εκπαιδευτικές, λογοτεχνικές. Στο βιογραφικό σημείωμα στο πρόγραμμα του 9ου Πανελληνίου συνεδρίου μας, περιέχονται μερικές από τις πολυάριθμες διακρίσεις του -μέχρι στιγμής- και τους ποικίλους τίτλους του. Προϊόντος του χρόνου, η αναγνώριση της προσφοράς του πληθαίνει και οι ποικίλες τιμές προσφέρονται από κάθε είδους φορέα σπουδαίο ή λιγότερο γνωστό, διεθνή, εθνικό ή τοπικό, π.χ. χθες τιμήθηκε στους Δελφούς από τους Λογοτέχνες σήμερα τιμάται από τους Λαογράφους στην Καρδίτσα. Πρέπει να υπογραμμίσω ότι παρά την σπουδαιότητά του παραμένει προσηνής και ανοιχτός σε κάθε πρόκληση και πρόσκληση: Διαθέσιμος στους φοιτητές του, στους συνεργάτες του παραμένοντας πάντα ένα πολύτιμο και ξεχωριστό πρόσωπο αναφοράς. Είναι χαρακτηριστικό ότι φοιτητές και φοιτήτριες του τμήματός μας (Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών) σε κάποιο συνέδριο προς τιμήν του, ανέβηκαν στο βήμα με κιθάρες και βιολιά και τραγούδησαν το άσμα που συνέθεσαν, με τίτλο και ρεφρέν: «Είμαστε όλοι Πουχνεράκια»! Κι αυτό, το θεωρώ εξαιρετική τιμή.

Παραμένοντας σταθερός εμπνευστής και πρόθυμος σύμβουλος όλων μας, προσθέτει τα τελευταία χρόνια 30 ακόμα βιβλία, αυτή την φορά ποιητικά. Ποιητής : Ιδού μια ιδιότητα που διευρύνει περαιτέρω και ολοκληρώνει την εικόνα της πολυσχιδούς προσωπικότητάς του. Ως ποιητής: ευαίσθητος, τρυφερός, ευάλωτος, εύθραυστος. Ως επιστήμονας: καίριος, ακριβής, σοφός, μάχιμος, βέβαιος. Αντιφαικό; Όχι! Σε κάθε περίπτωση: Προνομιακός συνομιλητής του Ωραίου! Η ποίησή του, που όπως γράφει ο ίδιος «είναι ένας οδηγός επιβίωσης», ρέει στη γλώσσα μας: “Άφησα την γλώσσα των φιλοσόφων» (την μητρική του γλώσσα) και παρέδωσε τον ποιητικό του οίστρο στην γλώσσα μας. Εδώ αποθέτει τις υπαρξιακές αναζητήσεις, το δράμα: Την τραγωδία και κωμωδία της ζωής. Εδώ οι αμφιβολίες, εδώ η φύση, τα αισθήματα, το μεγαλείο, το παράλογο, οι όψεις του Κόσμου, οι όψεις των Κόσμων. Εδώ ό,τι τον εμπνέει. Εδώ κι ό,τι τον πονά.  Εδώ ό,τι αξίζει να ποιηθεί!

                                                                   «Η ρυμοτομία των ποιήσεων

                                                                     δε γίνεται με στίχους και στροφές

                                                                     ούτε με μέτρα και ομοιοκαταληξίες

                                                                     ούτε με συνιζήσεις και διασκελισμούς

                                                                     μακριά απ’ τα μαθηματικά -με τη μουσική

                                                                     εκεί διαπλέκονται ήχοι ρυθμοί, νοήματα

                                                                     με τα σώματα και μηνύματα των λέξεων

                                                                     εκεί συναντιέται ο ονομαστός ποιητής

                                                                     με το ανώνυμο υλικό της γλωσσικής ιστορίας

                                                                      χορογραφούνται κορμιά ηχητικά σε μπαλέτο

                                                                     το χέρι του μαέστρου ο νους του λογομάστορα

                                                                      χοροστατούν στη μυσταγωγία τη χάρτινη».

(«Η ρυμοτομία των ποιήσεων», απόσπασμα. «Ευρήματα», Αρμός 2023).

Κύριε Καθηγητά, αγαπητέ κύριε Πούχνερ, να είστε πάντα καλά: Υγιής, δυνατός και εμπνευσμένος! Σάς ευχαριστούμε ολόψυχα.

————————-

* Ομότιμη Καθηγήτρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.