Αληθινά σημαντική ιστορική ανακάλυψη: «Τραγούδια της Πιανόλας», έρευνα-επιμέλεια Νίκος Διονυσόπουλος, με τον Αργύρη Μπακιρτζή και την Τότα Ευλαβή, κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Μας έκανε τρομερή εντύπωση ότι αγνοούσαν το θέμα ακόμα και ερευνητές της μουσικής, λαογράφοι και συλλέκτες δίσκων. Όσο για μας φρεσκάραμε την μνήμη, πήγαμε στον κινηματογραφικό συμβολισμό, την κοινωνική αλληγορία του Σοβιετικού σκηνοθέτη Νικήτα Μιχάλκοφ «Τα Μηχανικά Πιάνα», πρέπει να ήταν 1978-1981 όταν η ταινία έκανε πάταγο στις αθηναϊκές αίθουσες. Είπαμε μόνο συμβολισμός! Το εν λόγω ερευνητικό έργο του Νίκου Διονυσόπουλου και των πολλών του συνεργατών είναι και χαρακτηριστικό δείγμα του πώς γίνεται μια έρευνα. Δεν είναι μόνο να ευνοήσει τον ερευνητή η τύχη να σκοντάψει σε ένα «άπαιχτο» ή σημαντικό θέμα. Από εκεί και πέρα αρχίζουν τα δύσκολα. Πώς το διαχειρίζεσαι, πώς συνεχίζεις και πώς το τελειώνεις, κυρίως το πώς ανασυνθέτεις την εποχή, την ατμόσφαιρα, πώς την δένεις με το εκάστοτε σήμερα.
Σε όλα αυτά και σε άλλα είναι άκρως επιτυχημένη, κατά την γνώμη μας, η εργασία για τα «Μηχανικό Πιάνα» και αυτό φαίνεται από την υποδοχή του υποψιασμένου κοινού. Να πούμε ότι στην παρουσίαση του έργου στην Αθήνα η μικρή αίθουσα είχε το αδιαχώρητο, γεγονός, που με τον τρόπο του δείχνει ότι ο κόσμος κυνηγά τις πρωτότυπες έρευνες. Με αφοπλιστική ειλικρίνεια στην εισαγωγή τονίζεται ότι το 2010 τυχαία ανακαλύφθηκαν μερικά piano rolls σε ένα πλυσταριό κατά την ανακαίνιση παλιού σπιτιού στο κέντρο τ ης Αθήνας και μέσα σε 15 χρόνια βγήκε το αποτέλεσμα, η σχετική ανασύνθεση μιας εποχής. Και όχι μόνο αυτό ή συνακόλουθα με αυτό βρέθηκε και επισκευάστηκε πιανόλα για να παιχτούν τα κομμάτια. Είπαμε: Η ερευνητική επιμονή και το μεράκι να εξαντλείς το θέμα σου (και να εξαντληθείς)! Επιστέγασμα της εξαιρετικής έκδοσης των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, εκτός από το βιβλίο με ντοκουμέντα της εποχής, ο ψηφιακός δίσκος (CD) με 19 ελληνόφωνα δημοφιλή τραγούδια, κυρίως από το εγχώριο μουσικό θέατρο του Μεσοπολέμου, που ερμηνεύουν συνοδεία πιανόλας ο Αργύρης Μπακιρτζής και η Τότα Ευλαβή.
Στο τέλος του 19ου αιώνα εμφανίζονται στην αμερικανική μουσική βιομηχανία τα «μηχανικά πιάνα» ή «πιανόλες», που συνδυάζουν ένα κανονικό πιάνο με την παράλληλη δυνατότητα μηχανικής αναπαραγωγής ενός ευρύτατου πιανιστικού ρεπερτορίου με την βοήθεια ειδικού ενσωματωμένου μηχανισμού. Αυτός μπορούσε να «διαβάζει» ειδικά εναλλάξιμα διάτρητα χάρτινα ρολά (piano rolls) πάνω στα οποία είχαν αποτυπωθεί διάφορα μουσικά έργα πιάνου, χωρίς αριθμητικούς και χρονικούς περιορισμούς. Στην αρχή οι πιανόλες παράγονται κατά χιλιάδες και προφανέστατα αποτυπώνεται σε pianorolls σημαντικός αριθμός μουσικών κομματιών, όχι μόνο για πιάνο μα ποικίλα μουσικά θέματα παιγμένα στο πιάνο, καθώς οι πιανόλες κυρίως στις Η.Π.Α. γίνονται τα δημοφιλή όργανα διασκέδασης σε γιορτές, οικογενειακές συνάξεις, δημόσια θεάματα. Περίπου τρεις δεκαετίες διαρκεί ο ιστορικός βίος της πιανόλας και κατόπιν εκτοπίζεται άμεσα από την δισκογραφία του γραμμοφώνου.
Πριν δώσουμε τον λόγο στον Νίκου Διονυσόπουλο, μικρό βιογραφικό του. Μουσικός ερευνητής και επιμελητής μουσικών εκδόσεων. Έχει σπουδάσει Μηχανικός στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, και ελληνική μουσική στη Σχολή Σίμωνα Καρά. Έχει πραγματοποιήσει συστηματικές μουσικές ερευνητικές αποστολές σε πολλά μέρη της Ελλάδας και όπου υπάρχουν ελληνικές ή ελληνόφωνες κοινότητες, με σκοπό την καταγραφή, την ηλεκτρονική αρχειοθέτηση, τη μελέτη και έκδοση του μουσικού υλικού. Διευθύνει τις Μουσικές Εκδόσεις των «Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης», δίνοντας δείγματα υψηλής ηχητικής και μουσικής ποιότητας, εθνομουσικολογικού κύρους και εκδοτικής επιμέλειας. Με αυτές τις εκδόσεις έχει αποσπάσει βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών στον τομέα Γραμμάτων και Τεχνών (1992), και της Πανελλήνιας Ένωσης Μουσικών και Θεατρικών Κριτικών για την καλύτερη δισκογραφική παρουσία (1999). Έχει επιμεληθεί σειρές μουσικών εκδόσεων διαφόρων συλλόγων ή φορέων. Από τους πρωτοπόρους της τεχνολογίας ψηφιακής ηχογράφησης και επεξεργασίας του ήχου στην Ελλάδα (από το 1984), με εξειδίκευση στον τομέα ψηφιοποίησης, επεξεργασίας αρχειακού ηχητικού υλικού, αποθορυβοποίησης, restoration ιστορικών δίσκων και ηχογραφήσεων. Συμμετέχει ως βασικό στέλεχος σε πολλά ερευνητικά μουσικά προγράμματα. Επιμελήθηκε το ιντερνετικό ραδιόφωνο «Δεύτερο Παραδοσιακά» της ΕΡΤ (ERTecho). Και τώρα η σύντομη συνομιλία μας:
– «Τραγούδια της Πιανόλας». Παρθένο ζήτημα, έκανες την διαφορά! Πώς προέκυψε η έρευνα, κυρίως πώς ολοκληρώθηκε;
«Η πιανόλα, παρά την εντυπωσιακή εμφάνιση και την παρουσία που είχε στις πρώτες τρεις δεκαετίες του 20ού αιώνα, γρήγορα παραγκωνίσθηκε και υποκαταστάθηκε κατά κάποιο τρόπο, από άλλες αναδυόμενες ανακαλύψεις της ίδιας περίπου εποχής, με ασυγκρίτως μεγαλύτερη εμπορική διάχυση, όπως είναι το ραδιόφωνο και κυρίως η δισκογραφία. Από την άλλη, τα piano-rolls ελληνικού ενδιαφέροντος (όπως και άλλων περιφερειακών εθνικών μουσικών) κάλυπταν μικρό σχετικά τοπικό ρεπερτόριο και ταυτόχρονα ήταν πολύ περιορισμένης παραγωγής. Τα παραπάνω, σε συνδυασμό: Α) με την μικρή παρουσία οργάνων πιανόλας στην ελληνική πραγματικότητα (σχετικά ακριβά όργανα, και χωρίς την φορητότητα των γραμμοφώνων) Β) την μη ανανέωση και ενημέρωση από το παραγωγικότατο ελληνικό δισκογραφικό ρεπερτόριο, οδήγησαν τις πιανόλες στην Ελλάδα σε περιθωριοποίηση-και πρακτικά σε αχρηστία- από τις πρώτες κιόλας μεταπολεμικές δεκαετίες, Αυτές οι διαπιστώσεις, μαζί με άλλους σχετικούς κοινωνιολογικούς παράγοντες, συνεισφέρουν στην ερμηνεία για το γεγονός της σπανιότητας και της άγνοιας του αντικειμένου από το πλατύ κοινό.
»Όλα αυτά, σε συνδυασμό με την τυχαία ανακάλυψη ορισμένων piano-rolls, τροφοδότησαν με ενθουσιασμό την ιδέα ότι θα είχε ενδιαφέρον η ενασχόληση και η ανάδειξη μιας παλαιότερης εκδοχής της ελληνικής μουσικής ιστορίας, εν είδει μουσικής αρχαιολογίας! Έτσι, ένα διάστημα 15 χρόνων συστηματικής έρευνας στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, πολλαπλών ενεργειών προσέγγισης του θέματος και η ποικιλοτρόπως συμβολή μιας πλειάδας συνεργατών (ερευνητών, μουσικόφιλων, συλλεκτών, αρχείων κτλ.), έδωσε σημαντικούς καρπούς: αφ’ ενός έναν σημαντικό αριθμό πρωτότυπων ελληνικών piano-rolls εποχής και αρκετές ηχογραφήσεις πιανόλας με ελληνικού ενδιαφέροντος μουσικά κομμάτια και εφ’ ετέρου ο εντοπισμός, η απόκτηση και η επισκευή μιας πιανόλας, η οποία είναι πλέον λειτουργική και είναι η βάση της αναπαραγωγής των piano-rolls που έχουμε, αλλά και όσων άλλων θα βρεθούν στο μέλλον».
– Δεν θα είχε ενδιαφέρον να έλεγες, πώς βίωσες την όλη έρευνα; Τί συναισθήματα προκαλεί την εποχή της ΑΙ η έστω μελωδική ανάσταση μιας παλιάς ρομαντικής εποχής;
«Πιθανόν κάποιος, στην σημερινή εποχή της AI να κάνει συνειρμικές συνδέσεις με την μηχανική αναπαραγωγή της μουσικής, με την συνομιλία του ανθρώπου με ένα μηχανικό όργανο. Πιθανόν λέω, μιας και τα δύο είναι χαρακτηριστικά και θαυμαστά δείγματα βιομηχανικών επαναστάσεων. Μέχρι εκεί, αν και στην κατασκευή των piano-rolls βρίσκεται εν σπέρματι ο προγραμματισμός των Υ/Η, και η μετέπειτα τεχνολογία των μουσικών midi. Βέβαια, η πιανόλα ανήκει στην προηγούμενη βιομηχανική επανάσταση σε σχέση με την AI (Τεχνητή Νοημοσύνη). Κι επί πλέον, το μηχανικό πιάνο παίζει μεν μόνο του, αλλά αποδίδει στοιχειωδώς τα διάφορα μουσικά κομμάτια. Την μεγάλη διαφορά την κάνει ο παράγων άνθρωπος, ο οποίος αποτελεί τον κρίσιμο κρίκο σε όλα τα στάδια της αναπαραγωγής: από την αποτύπωση της μουσικής και την κατασκευή του χάρτινου piano-roll, μέχρι τον επιδέξιο χειρισμό της πιανόλας, όταν θέλουμε να μιλήσουμε για μουσική ερμηνεία στην αναπαραγωγή ενός μουσικού κομματιού από πιανόλα. Ο χειριστής της πιανόλας, ο πιανολίστ, επεμβαίνει δημιουργικά και ερμηνευτικά στο κάθε παίξιμο, αναδεικνύοντας την διττή φύση της πιανόλας μεταξύ ζωντανής επιτέλεσης και μηχανικής αναπαραγωγής. Έτσι η ζωντανή αναπαραγωγή των χάρτινων piano-rollsεποχής με πιανόλα, στήνει γέφυρες ανάμεσα στο σήμερα και το μελωδικό παρελθόν, και δίνει την ευκαιρία για δεύτερη ζωή σε μερικά τραγούδια ξεχασμένα στις μέρες μας, αλλά κάποτε πολυαγαπημένα και χιλιοτραγουδισμένα».
==================
Διάτρητα χάρτινα ρολά, paino rolls, όπου αποτυπώνονται τα μουσικά κομμάτια, που παίζει η πιανόλα.
========================
– Έχουν καλλιτεχνικό, φιλοσοφικό απόβαρο τα «Μηχανικά Πιάνα»; Μένει στην επιδρομή του χρόνου, κάποιο διάστημα μόνο ό,τι καταγράφεται με κάποιο τρόπο ώστε να τα βρουν μελλοντικοί ερευνητές;
«Από τις απαρχές του 20ού αιώνα και εντεύθεν, η κάθε εποχή έχει τα δικά της χαρακτηριστικά ως προς την εγγραφή, την αποθήκευση και την μηχανική αναπαραγωγή της μουσικής: από τα piano-roll και τους δίσκους 78 στροφών μέχρι τα CDκαι τα mp3 και την άυλη αλλά υπαρκτή παρουσία της μουσικής στο διαδίκτυο. Νομίζω όμως, ότι το υλικό αποτύπωμα της καταγραφής (π.χ. 78 στροφές., LP, CD, έγχαρτες παρτιτούρες κτλ.), θα έχει μεγαλύτερη εμβέλεια στον χρόνο σε σχέση με την άυλη και συνεχώς μεταβαλλόμενη φύση της μουσικής στο διαδίκτυο, στα όρια του εφήμερου. Στις μέρες μας, από αυτή την άποψη, τα μηχανικά πιάνα μπορούν να συγκριθούν με την ακρόαση ενός παλαιότερου μουσικού ρεπερτορίου με όργανα εποχής»!
– Τί απόδοση έχουν τα πιανιστικά κομμάτια, από τα ταλαιπωρημένα από τον χρόνο ρολά με μέτρο σύγκρισης γραμμόφωνακαι δίσκους 78 στροφών; Υπάρχει συλλεκτικό κίνημα για τις πιανόλες και τα «ρολά» τους;
«Τα χάρτινα ρολά, τα piano-rolls δηλαδή, δεν βγάζουν ήχο αυτά καθαυτά, αλλά έχουν αποθηκευμένη την μουσική πληροφορία, κωδικοποιημένη σε μικρές τρύπες, που η κάθε μία αντιστοιχεί σε ένα κτύπημα πλήκτρου στο πιάνο. Για να αναδυθεί η μουσική κατά την χρήση τους χρειάζεται η διαμεσολάβηση μιας πιανόλας. Έτσι εάν αυτά τα ρολά είναι σε καλή κατάσταση (και δεν είναι σκεβρωμένα, ταλαιπωρημένα και κατεστραμμένα, σε σημείο που δεν επισκευάζονται), μπορούν να παιχτούν κανονικά όπως στην εποχή τους. Ο παραγόμενος ήχος είναι ο φυσικός ήχος ενός σημερινού πραγματικού και αληθινού πιάνου, και όχι ο τεχνητός ήχος ενός ηλεκτρικού οργάνου. Διότι η πιανόλα δεν παύει να είναι, και παράλληλα μπορεί να λειτουργεί και σαν ένα κανονικό πιάνο (όρθιο ή με ουρά). Ως εκ τούτου, εάν ένα ρολό είναι σε χρησιμοποιήσιμη κατάσταση, όταν παίζεται δεν δείχνει τα σημάδια και τις φθορές της προηγούμενης χρήσης τους, όπως έντονα συμβαίνει με τους δίσκους των 78 στροφών. Κατά τούτο οι πιανόλες υπερτερούν ασύγκριτα στην ηχητική ποιότητα των αναπαραγόμενων κομματιών. Αλλά όμως, το ακουστικό αποτέλεσμα είναι μόνον οργανικές πιανιστικές εκδοχές των διαφόρων μουσικών κομματιών (ή τραγουδιών), ενώ στους δίσκους έχουμε τις πλήρεις ορχήστρες με τις φωνές των τραγουδιστών. Αυτή είναι μια βασική παράμετρος που λειτούργησε καθοριστικά για την επικράτηση της δισκογραφίας. Αυτή η διαφοροποίηση μεταξύ πιανόλας και δισκογραφίας αιτιολογεί και το γεγονός ότι το συλλεκτικό ενδιαφέρον για τα piano-rolls εντοπίζεται κυρίως στο λόγιο πιανιστικό ρεπερτόριο, το οποίο είναι κατά βάση οργανικό».
– Οι pιανόλες επηρεάζουν την παγκόσμια μουσική; Ξέρουμε αν γράφονται νέα μουσικά έργα ή παλιά διασκευάζονται για να«κουμπώνουν» στην εφεύρεση;
«Υπάρχουν μουσικά κομμάτια που έχουν γραφτεί για «πιανόλα. Αυτά όμως είναι ελάχιστα, και αποτελούν εξαιρέσεις. Στα χιλιάδες piano-rolls που κατασκευάστηκαν, αποτυπώθηκαν κυρίως: Α) Όλο σχεδόν το μέχρι τότε γνωστό πιανιστικό ρεπερτόριο της λόγιας μουσικής. Β) Η πιανιστική τέχνη πολλών επώνυμων πιανιστών της εποχής που μεσουρανούσε η πιανόλα, σε ειδικά ρολά για αυτόματες πιανόλες. Γ) Χορευτική μουσική και τραγούδια του συρμού, ιδιαίτερα στις αγγλόφωνες περιοχές (περισσότερο στις Η.Π.Α., λιγότερο στην Ευρώπη). Δ) Ελάχιστο αλλά πολύ ενδιαφέρον ρεπερτόριο από τοπικές εθνικές μουσικές, όπως το ελληνικού ενδιαφέροντος στην περίπτωσή μας. Η εκρηκτική αλλά η σύντομη (σε ευρεία κλίμακα) παρουσία της πιανόλας (με απόγειο το 1923), οδεύει σε γρήγορη αποδρομή μετά το κραχ του 1929 και την επικράτηση της δισκογραφίας, σε σημείο, που κατά την γνώμη μου, δεν μπορούμε να διακρίνουμε σημαντική επίδραση στην μουσική παραγωγή, εκτός ίσως από την μουσική στο ragtime».
Πιανόλα στην Ελλάδα. Περαστική μόδα πλουσίων; Λόγου χάρη εντοπίζονται αναφορές στον Τύπο και στην λογοτεχνία γιαοικογενειακές γιορτές και δημόσια θεάματα με πιανόλες;
«Εξαντλητική έρευνα δεν έχει γίνει. Οι διαθέσιμες γραπτές πηγές είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Οι πληροφορίες μας για την μικρή διείσδυση της πιανόλας στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου είναι έμμεσες, και προέρχονται κυρίως από τις διαφημιστικές καταχωρήσεις στον τύπο της εποχής και τους σπάνιους καταλόγους των ντόπιων μουσικών οίκων και καταστημάτων μουσικών οργάνων. Από την άλλη, είναι γνωστό ότι μια καλή πιανόλα, τηρουμένων των αναλογιών, στοίχιζε τότε όσο ένα σημερινό πολυτελές αυτοκίνητο. Οπότε, συνυπολογίζοντας και όλες τις υπόλοιπες ιδιοτυπίες του οργάνου, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι στην ελληνική πραγματικότητα η πιανόλα δεν αποτέλεσε ποτέ ένα λαϊκό μουσικό όργανο, και εντοπίζεται μόνον σε περιορισμένη κλίμακα σε σπίτια και αρχοντικά της μεσοαστικής και αστικής τάξης».
– Το ρεπερτόριο της πιανόλας στην Ελλάδα. Μόνο «Τραγούδια του Πενταγράμμου» ή έχουν εντοπιστεί άλλα είδη μουσική; Έχεις βρει δημοτικά, πρώιμα λαϊκά αστικά; Σκέφτεσαι «δεύτερο μέρος»;
«Έχω συγκροτήσει έναν κατάλογο με σχεδόν τριακόσιους τίτλους με piano-rolls ελληνικού ενδιαφέροντος. Εδώ βρίσκονται ανεξαιρέτως όλα τα είδη της μουσικής: δημοτικά (χορευτικά και μη), λαϊκά, ελαφρά, ρεμπέτικα, καντάδες, οπερέτες, όπερες, πιανιστικά κομμάτια λόγιας μουσικής, τραγούδια του συρμού από ξένο ρεπερτόριο με ελληνικούς στίχους, καθώς και 2 διεθνείς κινηματογραφικές μεταπολεμικές επιτυχίες, δηλαδή “Τα παιδιά του Πειραιά” (με αγγλικούς στίχους) και τον “Ζορμπά”! Ελπίζω σύντομα θα ολοκληρωθεί η έρευνα και θα γίνει εφικτή η συνολική έκδοση με θέμα πιανόλα και piano-rolls ελληνικού ενδιαφέροντος. Εκεί θα υπάρξει αναλυτική παρουσίαση του εικονογραφικού και του συνόλου του ηχητικού υλικού, με την λεπτομερή αναφορά της πορείας και των φάσεων της έρευνας, και με όλη τη θεωρητική και πρακτική τεκμηρίωση της τεχνολογικής, μουσικής και κοινωνικής διάστασης της πιανόλας».
*****************************
Ως προς το περιεχόμενο των ηχογραφημάτων δεν αντέχουν κριτικής. Είναι αυτά τα σαχλά τραγούδια λεγόμενα του Πενταγράμμου, ξένες επιτυχίες, που τις έφερναν στην αποικία Γκραικυλία, τις μεταγλώττιζαν με δήθεν ερωτικά στιχάκια της συμφοράς για τις γιορτές και άλλες διασκεδάσεις του… καλού κόσμου. Από τότε να γίνουμε Ευρώπη, από τότε η ξενόδουλη εξουσία είχε πετάξει στα αζήτητα τον Μεγάλο Λαϊκό Πολιτισμό, περιφρονεί την Μάνα του Πολιτισμού Ανατολή αναζητώντας ράκη συμπεριφοράς στην Βάρβαρη Δύση. Από τότε η ρήση του Γιώργου Σεφέρη: «Τα γεφύρια είναι κομμένα και ο καθένας ακολουθεί τον ποταμό από την δική του όχθη. Από το ένα μέρος τραγουδούν σαν ανθρώπινα όντα και από το άλλο “συνθέτουν” ή ρητορεύουν»! Δεν χρειαζόμαστε, φίλε Αργύρη Μπακιρτζή, να «αποενοχοποιηθούμε» για να πετάξουμε στα σκουπίδια τα ευρωπαϊκά αναμασήματα, που δεν λένε απολύτως τίποτα και ουδέν προσθέτουν, άλλωστε, στο μεγάλο έργο των «Χειμερινών Κολυμβητών» με την εξαιρετική συμβολή στον σύγχρονο λαϊκό πολιτισμό! Τα είπες, πολύ καλά έκανες, συνέβαλες στην σπουδαία ιστορική έρευνα! Μέχρι εκεί…
Τα παραπάνω δεν έχουν να κάνουν με την αξία και την σημασία του έργου «Τραγούδια της Πιανόλας», εξαιρετική ανακάλυψη και εμπεριστατωμένη έρευνα. Ίσα-ίσα ασμένως το παρουσιάζουμε και το συστήνουμε στο κοινό να το αποκτήσει και να το απολαύσει για να δει, να ζήσει την εποχή και να την συγκρίνει με το λαϊκό πολιτισμό, με ό,τι βιώνει από την κούνια του μέχρι σήμερα. Μας ικανοποίησαν, πολύ μας χαροποίησαν τα «Τραγούδια της Πιανόλας» και από μια άλλη άποψη, ας πούμε ότι είχαν «παράπλευρη ωφέλεια». Συνιστούν ηχητική επιβεβαίωση των όσων εδώ και 30 χρόνια λέμε και γράφουμε για την θεωρία των 2 Πολιτισμών στην αποικία Γκραικυλία. Περιμένουμε από τον Νίκο Διονυσόπουλο και τους συνεργάτες του να εκδώσει όλο το εντοπισθέν ελληνόφωνο και ελληνικό ρεπερτόριο, που παίχτηκε στα πλήκτρα των μηχανικών πιάνων…