Συγκλονιστική ιστορία η ποίηση αλλά και ο βίος του Φώτου Πασχαλινού (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Θεοδωράκη Ζώρα) με τα «Σιωπηλά τραγούδια», που για πρώτη φορά εκδίδονται από τον «Μετρονόμο». Η έκδοση του εν λόγω ποιητικού έργου δεν έχει μόνο λογοτεχνική αξία αλλά είναι και πνευματική και ιστορική μαρτυρία μετά από 83 χρόνια σιωπής. Ο κομμουνιστής ποιητής και αγωνιστής της λευτεριάς Φώτος Πασχαλινός (1913-1943) αναγγέλλει στην διάρκεια της Γερμανική Κατοχής την επικείμενη έκδοση της δεύτερης ποιητικής του συλλογής με τίτλο «Τριάντα Ποιήματα». Προηγήθηκαν τα «Επαρχιακά» (1937), με τα οποία ο Φώτος Πασχαλινός εμφανίζεται στα ελληνικά γράμματα.

Τον Νοέμβριο του 1943 ο Φώτος Πασχαλινός (Θεόδωρος Ζώρας) στέλεχος του Ε.Α.Μ. και Γενικός Γραμματέας της Νομαρχιακής Επιτροπής Ηλείας του Κ.Κ.Ε. συλλαμβάνεται κατόπιν προδοσίας μαζί με τον σύντροφό του Γιώργη Συριόπουλο στο σπίτι της οικογένειας Συριοπούλου στην Αμαλιάδα και εκτελούνται από τους Γερμανούς στην Πάτρα, στα Ψηλά Αλώνια-σύμφωνα με τον ιστορικό Παντελή Μούτουλα ή κατά μαρτυρία του Κώστα Συριόπουλου, δίδυμου αδελφού του εκτελεσθέντος στο κτήμα Λυμπερόπουλου. Μάλλον ισχύει το δεύτερο δεδομένου ότι τα ονόματα του Θεοδώρου Ζώρα και Γεωργίου Συριοπούλου αναφέρονται στον κατάλογο των εκτελεσθέντων στις 4 Δεκεμβρίου του 1943, μαζί με τους συλληφθέντες στο Μπλόκο των Προσφυγικών Πάτρας, στο κτήμα, που βρίσκεται έξω από την έπαυλη Λυμπερόπουλου.

==================

Το εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο του χειρόγραφου και χειροποίητου βιβλίου με τα «Σιωπηλά τραγούδια», με ιδιαίτερη φροντίδα βιβλιοδετημένο και επιμελημένο, σχεδιασμένο με μελάνια από τον ίδιο τον Φώτο Πασχαλινό. Στην θέση της βινιέτας του εξωφύλλου γράφει: Ξυλογραφία. Προσέξτε το:ΑΘΗΝΑ 194… Ο Ποιητής δεν πρόλαβε να δει το έργο του!

                                                                                                                                                         ======================

Τα «Σιωπηλά Τραγούδια» γράφονται μεταξύ των ετών 1936-1942 και μετά από την εκτέλεση του ποιητή χάνονται, παρόλο, που γίνεται έμμεση αναφορά από τον Τάκη Δόξα, που ανθολογεί τον Φώτο Πασχαλινό στην «Ηλειακή Γραμματολογία»: «Άφησε σε ξένα αλλά αγαπημένα του χέρια, αρκετά ποιήματά του, όπως ασφαλώς και την συλλογή του Τριάντα ποιήματα, που ’χε αναγγείλει την έκδοσή της. Ελάχιστα, όμως, από αυτά είδαν ως σήμερα το φως της δημοσιότητας». «Τ’ αγαπημένα χέρια» ήταν η Νικούλα Συριοπούλου (1925-2007), η αρραβωνιαστικιά του Φώτου Πασχαλινού, αδελφή του Γιώργου. Έγινε οδοντίατρος και έζησε με τον άντρα της χωρίς ν’ αποκτήσουν παιδιά στην πλατεία Βάθη της Αθήνας. Τα «Σιωπηλά Τραγούδια» ήρθαν στο φως χάρη σε ένα εξ ολοκλήρου χειρόγραφο και χειροποίητο βιβλίο, βιβλιοδετημένο και επιμελημένο με ιδιαίτερη φροντίδα από τον ίδιο τον ποιητή. Το χειρόγραφο το φύλαξε μέχρι τον θάνατό της η Νικούλα Συριοπούλου. Βρέθηκε στα κατάλοιπά της το 2018 από την ανιψιά της (παιδί του Κώστα Συριόπουλου) Γεωργία Συριοπούλου μαζί με άλλα οικογενειακά κειμήλια.

Σημειώνει ο Φώτος Πασχαλινός, που αφιερώνει την ποιητική συλλογή στους γονιούς του: Τα «Σιωπηλά Τραγούδια» γράφτηκαν κατά το διάστημα 1936-1942 κι ανήκουν ουσιαστικά σε δυο εποχές: Στην προπολεμική (από την άποψη της ελληνικής περιπέτειας) εποχή, που περιλαμβάνει τις σειρές: «Πρωινά χαμόγελα», «Βήματα πάνω στη γη» και «Τριλογία», και στην εποχή του πολέμου και της κατοχής, που περιλαμβάνει τις σειρές: «Ηρωική Συμφωνία», «Η άλλη Όψη» και «Προσδοκίες». Απ’ τις τελευταίες σειρές η «Ηρωική Συμφωνία» αρχινομένη με προοπτική για μια ολοκληρωμένη σύνθεση έμεινε-και δίνεται-ένα απλό και ταπεινό του εθνικοαπελευθερωτικού μας αγώνα σχεδίασμα». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και το απλό καλωσόρισμα ΣΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ του:

ΕΣΥ θα πάρεις το βιβλίο μου με τη λαχτάρα να γευτείς

κάποιο απαλό ψιθύρισμα που θα σε νανουρίσει!

Όμως, εμένα φίλε μου, καημοί μ’ έχουν γεννήσει,

κι όπως πικρός επρόβαλα του στίχου σμιλευτής

το σιωπηλό τραγούδι μου σα ρίγος θα κυλήσει…

Σταματάμε την εξιστόρηση για να απολαύσετε εκτός από τα «Σιωπηλά Τραγούδια» και την ζωντανή αφήγηση της Γεωργίας Συριοπούλου για την χαμένη ποιητική συλλογή, που πιστοποιεί το… τίποτα δεν πάει χαμένο στην χαμένη σου ζωή και ότι οι συμπτώσεις υπηρετούν πιστά την Τέχνη και τα εκλεκτά της παιδιά! Αντιγράφουμε μόνο από την εισαγωγή του Σωτήρη Τριβιζά βιογραφικά στοιχεία του κομμουνιστή ποιητή Φώτου Πασχαλινού. Ο Θεόδωρος Ζώρας γεννιέται στον Πύργο της Ηλείας, όπως αναφέρθηκε το 1913, και υπογράφει κάποτε και ως Άστρης Πασχαλινός. Είναι συγγενής του πανεπιστημιακού καθηγητή και φιλολόγου Γεωργίου Θ. Ζώρα. Σπουδάζει νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας δίχως να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Στα ελληνικά γράμματα εμφανίζεται με ποιήματα, διηγήματα, άρθρα και επιφυλλίδες σε περιοδικά της πρωτεύουσας και της επαρχίας. Σημαδιακός ο τίτλος της πρώτης του συλλογής «Επαρχιακά» (1937). Εποχή κατά την οποία ανάβει η εν μέρει υποκριτική συζήτηση για τον πνευματικό υποσιτισμό και την αφύπνιση της επαρχίας. Μεταξύ άλλων πρωτοστατεί και ο καθηγητής Γεώργιος Θ. Ζώρας. Μετατρέπεται σε στείρα διαμάχη μεταξύ επαρχιακών και «Αθηναίων» λογίων.

Όταν εκδίδονται τα «Επαρχιακά» επικρίνονται ως χαρακτηριστικό δείγμα ποίησης της μελαγχολίας, του αδιεξόδου, της ασφυξίας του χώρου, της έλλειψης προοπτικής, των κλειστών οριζόντων. «Άτονο, χαμηλωμένο, κουρασμένο αίσθημα της ζωής. Και είναι τόσο νέοι, τόσο νέοι όλοι αυτοί οι ποιητές»!-παρατηρεί κρίνοντας το βιβλίο  στην «Νέα Εστία» ο Κλέων Παράσχος. Πρόκειται για καρυωτακισμό, που δεν προϋποθέτει τον Καρυωτάκη-συμπληρώνει, κατά την γνώμη μας εξυπνακίστικα, ο Παράσχος μια και η απαισιοδοξία του Μεσοπολέμου έχει βαθειές ταξικές αιτίες, με τα πολλά αρνητικά και άλλα τόσα θετικά, που συνεπάγεται στην Ελληνική Λογοτεχνία. Διαφεύγουν, επίσης, της προσοχής του Κλέωνος Παράσχου τα πρώτα σημαντικά φύτρα απλής και λαϊκής ποίησης των ανθρώπων του λαού αλλά και οι πρώτες κοινωνικές ανησυχίες του ποιητή. Δεν το λέμε τυχαία αυτό, κρατήστε το για την συνέχεια με τα «Σιωπηλά Τραγούδια».

Τα «Επαρχιακά» ανατυπώνονται το 1988 από το περιοδικό «Εκ παραδρομής» και με την συνδρομή της Ν.Ε.Λ.Ε. Ηλείας με την εργογραφία του ποιητή από τον Γιώργο Γώτη και επίμετρο του Ανδρέα Φουσκαρίνη: «Η αναζήτηση της ταυτότητας του Φώτου Πασχαλινού», από το οποίο αντιγράφουμε: «Είναι μια ποίηση γεμάτη απλότητα, καθαρότητα, τρυφερότητα, ευαισθησία, δίχως τα μεγάλα και αναπάντητα υπαρξιακά και μεταφυσικά ερωτηματικά, που επιδίδεται με επιτυχία στην αποτύπωση της καθημερινής εγκαρτέρησης και της αγωνίας για την επιβίωση του απλού και ανώνυμου ανθρώπου». Τοποθετεί αισθητικά και ιστορικά και λιγότερο ιδεολογικά τον Φώτο Πασχαλινό στους ελάσσονες ποιητές του εγχώριου Μεσοπολέμου, που μεταξύ άλλων κατορθώνουν μέσα από το σκοτεινό τοπίο να δίνουν και «μια θαυμαστή ως προς το αποτέλεσμα μουσικότητα».

Ερχόμαστε στην συνέχεια και το ηρωικό τέλος, στα «Σιωπηλά Τραγούδια». Όχι δεν θα επιδοθούμε σε αναλύσεις, για να την απολαύσετε αυθεντικά, όπως το κάναμε και εμείς. Θα γράψουμε μόνο ότι καθρεφτίζει την πορεία ενός εν δυνάμει μεγάλου ποιητή, που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το έργο. Τί λέμε τώρα; Χαζομάρες! Δεν του επέτρεψαν οι κοινωνικές συνθήκες να ωριμάσει λογοτεχνικά, γιατί έγινε ήρωας της Αντίστασης και της Λευτεριάς. Στα «Σιωπηλά Τραγούδια» με την εύγλωττη απόσταση του χρόνου και της Ήττας μας στην Ιστορία ανιχνεύεται, αν όχι πρωτοστατεί ολοζώντανη και σε πολύ καλό αισθητικά επίπεδο αυτή η «παλίντροπος» πορεία από τον ήρωα στον ποιητή και από τον ποιητή στον ήρωα. Και μη νομίσετε ότι αφιστάμεθα από την παλιά, καλή ποιητική διαπίστωση και έξαρση του διαχειριστή της παρούσας ιστοσελίδας ότι ήρωες γίνονται μόνο οι ηττημένοι, όσοι δεν μπορούν να γίνουν «Μεγαλέξαντροι». Είναι κορυφή και μεγαλείο να φθάσεις στον ηρωισμό, αλλά δεν είναι Επανάσταση και Νίκη στην Ζωή και στην Τέχνη!

============================

                          ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ

ΑΠ’ τῆς ἀγάπης τὸ ἄρωμα, φίλε, τί μένει πιὸ βαθὺ

τὴν πικραμένη μας ψυχὴ γλυκὰ νὰ νανουρίσει;

Αὔρας σαλεύουν τὰ φτερὰ στὴν κουρασμένη δύση

κ’ ἡ σκέψη ἀνάλαφρα ριγεῖ…

Μάταιου ἤχου σάλπισμα μὲς στὴν καρδιά μας πῶς πενθεῖ

σὲ κόμπο ἀνέλπιστου δακρύου·

Κι ἀπὸ τὴ φθινοπωρινὴ πνοὴ τοῦ Σεπτεμβρίου

ἔχει ἡ ψυχή μας βουβαθεῖ…

 

Ὅμως, τί μένει ἀπ’ ὅλ’ αὐτά, φίλε ἀκριβέ, τὸ ξαίρω:

μι’ ἀνάμνηση, κάποιο ὄνειρο, τὰ δάκρια κ’ οἱ λυγμοί…

Ἄχ, σὺ τὸ χαμογέλιο μου ζητᾶς γιὰ μιὰ στιγμὴ

– κ’ ἐγὼ τοὺς μελαγχολικούς μου στίχους σοῦ προσφέρω!

                                                                                                                                      =============================

Επιλέγουμε πάλι από την εξαιρετική έκδοση του «Μετρονόμου» με αφήγηση του Τάκη Σινόπουλου: «Ένα μεσημέρι, καλοκαίρι 1944, με φοβερό ήλιο και ζέστη, περνώντας από το Πεδίο του Άρεως, κάθησα εξαντλημένος από την πείνα και την κούραση της Κατοχής σ’ ένα παγκάκι. Πρέπει να με είχε ζαλίσει πολύ ο ήλιος κι η εξάντληση. Ξαφνικά στον άσπρο μικρό δρόμο, μες στο φως, πέρασε μπροστά μου η φιγούρα ενός φίλου μου ποιητή, που τον σκότωσαν οι Γερμανοί έπειτα από φριχτά βασανιστήρια στην Πάτρα το 1942 (1943). Ήταν ο Φώτης Πασχαλινός. Γυρίζοντας σπίτι μου έγραψα τον “Ελπήνορα”». Άλλο μεγάλο βάσανο και σύμβολο ο «Ελπήνορας», στην «Οδύσσεια», στον Σεφέρη, στον Ρίτσο, στον Σινόπουλο, στον Πάουντ κι άλλους. Δεν το γράφουμε τυχαία! Από τον ποιητή στον ήρωα και τανάπαλι! Από τον ηττημένο στον νικητή και αντιστρόφως. Από τον Ήρωα στον Μεγαλέξαντρο και ανάποδα! Κι όποιος κατάλαβε, κατάλαβε, στην εποχή του δηλητηριασμένου χυλού! Και ας πει και στους άλλους, ό,τι κατάλαβε! Τα «Σιωπηλά Τραγούδια» του Φώτου Πασχαλινού μάς κερνάνε μετά από 83 χρόνια όμορφες, απλές, μεστές, λαϊκές, γλαφυρές, συχνά δυνατές εικόνες! Κυρίως μιλούν αυθεντικά και με δικό τους τρόπο για την χαμένη μας ανθρωπιά, την κοινωνική εξέγερση και την αισθητική έμπνευση.

———-

Υ.Γ. Αλήθεια, τί κάνει το Κ.Κ.Ε. για να τιμήσει τον ποιητή Φώτο Πασχαλινό; Ψάξαμε αλλά δεν βρήκαμε κάτι. Άκρα του τάφου σιωπή στο Κόμμα βασιλεύει! Μόνο καναδυό οικονομικές ενισχύσεις στην Μνήμη Αγωνιστών εντοπίσαμε στον «Ριζοσπάστη», 29 Νοεμβρίου 1998 και 5 Γενάρη 2000. Σχετικά μεγάλα για την εποχή χρηματικά ποσά, που δίνουν στο Κ.Κ.Ε. ο Κώστας Συριόπουλος και η Νίκη (Νικούλα) Συριοπούλου-Κουρβισιάνου, που φαίνεται ότι παραμένουν πιστοί στο Κόμμα του Φώτου Πασχαλινού. Ακούει κανείς στον Περισσό;