Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΡΟΓΙΑΝΝΗΣ παρουσιάζει το νέο ποιητικό έργο του Ηλία Βολιότη-Καπετανάκη «Τεχνητή Άνοια», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μετρονόμος). Πρόκειται για ομιλία του φιλόλογου και ποιητή σε εξαιρετική εκδήλωση, που έγινε στην Λάρισα, στο μπαρ «2ο Πρόγραμμα», μουσική βραδιά με τοπικούς σημαντικούς μουσικούς. Το υπογραμμίζουμε αυτό, γιατί κάνουμε συχνά στην Λάρισα εκδηλώσεις, κυρίως παρουσιάσεις βιβλίων, και ξεχωρίζει η ζεστή ατμόσφαιρα, που δημιουργούν οι καλλιτέχνες. Είναι αυτά, που όχι μόνο επαναλαμβάνουμε τα τελευταία χρόνια, αλλά και τα κάνουμε πράξη δοθείσης ευκαιρίας.  Όταν η λαϊκή μας μουσική συναντά την ποίηση προκύπτει όμορφο γλέντι με μοναδικά τραγούδια, που φτιάχνουν εμπνευσμένοι δημιουργοί. Ένα βιβλίο είναι πάντα καλή αφορμή να γλεντά αυθεντικά η παρέα. Και ακόμα κάτι εξ ίσου σημαντικό: Δεν χάνουμε ευκαιρία και έναυσμα ν’ ανταμώνουμε, να θυμηθούμε πεντάμορφα λαϊκά άσματα, αληθινό, πολύτροπο χρονογράφημα της ζωής μας. Την ομορφαίνουν σκορπώντας έστω στιγμιαία, απαντοχή, χαρά, έμπνευση στα μεράκια και στους καημούς μας.

***     ***     ***

Αιχμηρός, καυστικός, μεστός ποιητικός λόγος

 

Γράφει ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

 

Ο φίλος Ηλίας Βολιότης – Καπετανάκης μάς παρέδωσε τελευταία μια νέα ποιητική συλλογή με τίτλο «Τεχνητή ‘Άνοια», με την οποία σημειώνει πρόοδο στην ποιητική του τέχνη.  Αυτό το επιτυγχάνει με την ευρηματικότητα, την πολυμορφία του στίχου, τους ποικίλους εκφραστικούς τρόπους, την πυκνότητα και την αμεσότητα του λόγου. Η γλώσσα του πλούσια, καθημερινή. Ο Καπετανάκης καταφεύγει στον σαρκασμό, την ειρωνεία, τη σάτιρα. Είναι αιχμηρός, καυστικός, καταγγελτικός. Δεν ορρωδεί μπροστά σε τίποτα. Μερικές φορές γίνεται αθυρόστομος. Ωστόσο δε λείπουν οι λυρικές εξάρσεις, όταν αναφέρεται σε προσωπικές καταστάσεις.

Ο τίτλος της συλλογής παραπέμπει στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Αυτή τη σημερινή τεχνολογική εξέλιξη την ταυτίζει με την ‘Άνοια. Σε μια ψηφιακή εποχή, κατά την οποία η Τεχνητή Νοημοσύνη μπαίνει όλο και περισσότερο στη ζωή μας, υπάρχει ο κίνδυνος όχι μόνο να καθοδηγήσει τον άνθρωπο, αλλά και να τον αντικαταστήσει, πράγμα που είναι τρομακτικό. Ο ποιητής κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Θεωρεί ότι ο άνθρωπος έχει γίνει ένας (ψηφιακός) πίθηκος. Παράλληλα βρίσκει την ευκαιρία να εκφράσει τη μαρξιστική του κοσμοθεωρία, αλλά και τη βιοθεωρία του. Ο στόχος του βασικά είναι να αφυπνίσει τους συνανθρώπους, για να αποκτήσουν ταξική συνείδηση.

Η ποιητική συλλογή αποτελείται από τέσσερις ενότητες, τις εξής: «Τεχνητή ‘Άνοια», «Σονέτα στην Μάνα Φύση», «Χύμα καημοί» και «Δρεπάνι και σφυρί». Το εξώφυλλο κοσμεί η ζωγραφική του Μάκη Μπαλλή. Ας δούμε από κοντά κάθε ενότητα και πρώτα την «Τεχνητή ‘Άνοια», που δίνει και τον τίτλο στο βιβλίο. Περιέχει 51 εξάστιχες στροφές, στις οποίες εναλλάσσονται ιαμβικοί και τροχαϊκοί στίχοι. Αλλού, όμως, ομοιοκαταληκτούν δύο στίχοι και αλλού όχι. Χρησιμοποιεί το α’ και β’ πρόσωπο δημιουργώντας μια ζωντάνια και μια αμεσότητα στον λόγο.

Εδώ το εύρημα είναι η προσωποποίηση της Τεχνητής Άνοιας. Είναι το κυρίαρχο εκφραστικό στοιχείο, πάνω στο οποίο δομεί το μακροσκελές ποίημα. Η Τεχνητή Άνοια με τον καταγγελτικό της λόγο υποκαθιστά τον ποιητή. Είναι το προσωπείο του. Απευθύνεται στον συνάνθρωπό του. Αφού δώσει την ταυτότητά της ως ένα «κακέκτυπο φρικτό», του «χάρου υποκατάστατο», το «γονιδίωμα αλγόριθμου κεφαλαίου, ένα παλιό τέρας, αρχίζει το κατηγορητήριο. Ισχυρίζεται ότι η Φύση (προσωποποιημένη) θα δώσει με τη συνδρομή του ανθρώπου τη λυτρωτική λύση, «του χάους στέρφα εκτροπή». Την παραπάνω άποψη θα επαναλάβει και σε άλλα ποιήματα. Αποδέχεται την ηρακλείτεια θεωρία ότι ο πόλεμος είναι ο πατέρας όλων. Στηλιτεύει έπειτα τον άνθρωπο για την απληστία του κέρδους παίζοντας με σύνθετες λέξεις, παράγωγές του, υπεράνθρωπος, μετάνθρωπος, απάνθρωπος, μισάνθρωπος, υπάνθρωπος, για να καταλήξει στον χαρακτηρισμό «έωλος πιθηκάνθρωπος». 

Θεωρεί την πληροφορία ως «δολοφόνο σφαίρα», που δημιούργησε την «εικονική ψευδαίσθηση». Στην ειρωνική ερώτηση ότι πρέπει να μπουν κανόνες στην Τεχνητή Νοημοσύνη δίνει την απάντηση με μια παραστατική, οπτική και κινητική εικόνα:

«Πρώτα σπάζεις το μπουκάλι

με τα τζίνια του ολέθρου

που τα σαλαγάς ασμένως

τον φελλό ύστερα ψάχνεις

μη διαρρεύσουν και σε πνίξουν

της άνοιάς σου οι τοξίνες».

Τη ζωή, παρατηρεί, την έκανες «παιχνίδι τηλεοπτικό» . Η οθόνη σου στερεί την δυνατότητα να συνειδητοποιήσεις τον αφανισμό σου. Καταστρέφει τα πάντα. Αναιρεί την χρησιμότητα των ποιητών με τις αλλεπάλληλες ρητορικές ερωτήσεις, γιατί γράφουν «στιχάκια φάλτσα και κουφά», να τονίσει στη συνέχεια την αδυναμία της άψυχης τέχνης να δημιουργήσει αισθητική. Το χειρότερο θα είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη αποκτήσει βούληση. Ο άνθρωπος δεν θα έχει λόγο ύπαρξης. Κατόπιν επικαλείται τον Αρχαίο Τραγικό που λέει «χώμα χαρμάνι με φωτιά» , για να υποστηρίξει ότι τα κοσμικά και τα φυσικά γράφουν κύκλους. ‘Έτσι θα επανεκκινήσει η Γη μέσα στο Σύμπαν. Εκφράζει το  «πιστεύω» του που έχει σχέση με την  δημιουργική καταστροφή. Εύχεται ο τελευταίος αλγόριθμος να είναι στην «κλούβια» μνήμη μου ανάσταση της Φύσης, η οποία ελεύθερη από το άγος σου με το σβήσιμο της φωτιάς να δημιουργήσει νέα ζωή.

Στα «Σονέτα στην Μάνα Φύση»,  έπειτα, ο Η. Καπετανάκης δοκιμάζει την τέχνη του σε δύσκολο ποιητικό είδος, το σονέτο, καθώς θέτει στον ποιητή πολλούς και ποικίλους περιορισμούς, θεματικής, έκτασης, μετρικούς, αριθμού συλλαβών κατά στίχο, ομοιοκαταληξίας. Εξ αιτίας αυτών των περιορισμών επιβάλλουν στον ποιητή αυστηρή και υποχρεωτική πειθαρχία σε εξωτερικούς κανόνες. Γι αυτό λίγοι έχουν επιδοθεί σε αυτό το είδος, με καλύτερο σονετογράφο τον Λορέντζο Μαβίλη. Ο νεότερος ποιητής μάς παραδίδει άρτια και καλοδουλεμένα δεκατετράστιχα. Στα περισσότερα χρησιμοποιεί τον ιαμβικό 11σύλλαβο, εκτός εξαιρέσεων. Στις δύο τετράστιχες στροφές η ομοιοκαταληξία είναι πλεκτή, ενώ στις τρίστιχες στροφές ομοιοκαταληκτούν συνήθως ο α’ με τον γ’. ‘Όσο για τον β’ στίχο κάθε στροφής ομοιοκαταληκτεί με τον αντίστοιχο της άλλης στροφής.

Δείγματα της βιοθεωρίας του συναντούμε στα παρακάτω ποιήματα: στο «Πεταχτάρι», ποίημα σαρκαστικό, χιουμοριστικό συνάμα εκφράζεται μεταφορικά χρησιμοποιώντας όρους αθλητικούς (μπασκετικούς). Επιθυμεί πριν πεθάνει, να απολαύσει τα πιο «βάρβαρα πάθη». Στο δεκατετράστιχο  «Οινόφλυγες σπονδές», καθώς αισθάνεται ότι μειώνονται οι δυνάμεις του, τονίζει ότι απολαμβάνει τα πάντα και από λίγο από τον θνητό ντουνιά. Φιλήδονος:

«Ως την εσχάτη πνοή, τρυγώ τ’ αμπέλι

τσαμπί να μην χαθεί στο πατητήρι

μπρούσκο κρασί σε δρύινο βαρέλι».

Εδώ είναι εμφανής η αλληγορία. Αλλά στον «Τροπικό του καρκίνου», που γράφεται με αφορμή την περιπέτεια της υγείας του, μας δίνει ωραίες εικόνες. Παίρνει από τα « ρόδα χρώματα του κήπου της αγάπης». Ξορκίζει τον θάνατο λέγοντας ότι θα το γλεντάει, μέχρι να ξεψυχήσει. Αξίζει να σταθώ στο σονέτο «Ποινή» , ένα από τα πιο άρτια, με ωραίες οπτικέςεικόνες και μεταφορές. Θέμα: Η Τέχνη που ανθίζει σε καταστάσεις απώλειας και δυστυχίας. Γράφει:

«Η Τέχνη μοναχά πετά

με της απώλειας τα φτερά

πεντάμορφη ανθοβολεί

στης δυστυχίας την βολή» .

Και συνεχίζει εκφραζόμενος ψυχαναλυτικά. Χωρίς την απώθηση δεν μπορεί να εμπνευστεί ο καλλιτέχνης:

«Στην έλλειψη και ανομβρία

εφήμερη παρηγοριά»… 

οι αδυναμίες που τον βασανίζουν γίνονται πηγή έμπνευσης. Κλείνει με τον στίχο: «Τέχνη μαζόχικη ποινή» .

Εμπνέεται ακόμη από το κομπολόι ( το προσωποποιεί), το οποίο έγινε τραγούδι αγγίζοντας το ποτήρι. Υπερηφανεύεται, γιατί το έπαιξαν αλήτες. Στο ποίημα «Φάλτσα τροχιά»  υπογραμμίζει την αντίθεση παρελθόντος και παρόντος, όσον αφορά τη μουσική. Σε άλλα σονέτα δεν διστάζει να στηλιτεύσει διάφορα αρνητικά φαινόμενα. Με αφορμή τα εγκαίνια τερατώδους πάρκου στη Κοζάνη κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Τις χαρακτηρίζει ανανεώσιμες πηγές θανάτου. Στο ποίημα «Σβούρα» αποτυπώνει με μεταφορικό λόγο την τραγωδία που έχει παιχτεί εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ο πόλεμος είναι «κοινός ρυθμός του χάους» και εμείς νομίζουμε ότι έχουμε ειρήνη. Έχει γεμίσει η Γη θεριά. Αν δεν τα εξαφανίσουμε, η Γη δίχως ανθρώπους θα γυρνά, σαν σβούρα.

Ο κηφήνας, κατόπιν στο ομώνυμο ποίημα, αντιπροσωπεύει τον τύπο εκείνον που η ζωή του είναι άδεια και «καλύπτει τα κενά η Φύση». ΟΙ Μεσσίες του όχλου προβάλλουν ανθρώπους τιποτένιους, «παμφάγα τσακάλια του συστήματος». Στο σονέτο «Δεσμώτης εξωμότης» καταφεύγει στο μύθο του Προμηθέα, για να περιγράψει τον λαό   (όχλο). Εδώ είναι δεσμώτης μηδενιστικός (εξωμότης). Ο γύπας θεόρατος και αόρατος τρώει το ήπαρ και ρουφάει τον νου και την ψυχή. Ο «τιμωρός θεός» πια δεν τρομάζει. Οι θρησκείες υπόσχονται τον ουρανό, αλλά η επίγεια ζωή είναι καζάνι που βράζει. Καταγγέλλει τις θρησκείες, που ανοίγουν τις πόρτες της καταστροφής ( «Γιαχβέ – Θεός – Αλλάχ»). Γι αυτό ο Καπετανάκης προτείνει την κάθαρση. Το χάος, μετά από μια πυρηνική καταστροφή, θα κοσμήσει πιο όμορφα τη Γη.

Περνάμε στην ενότητα «Χύμα καημοί». Περιλαμβάνει 20 δίστιχα (μανεδάκια) και 12 ποιήματα. Ας δούμε πρώτα τα δίστιχα. Είναι σε ιαμβικό 15σύλλαβο ομοιοκατάληκτο. Ο ποιητής χρησιμοποιεί πότε το α’ πρόσωπο, πότε το β’ και πότε το γ’. Τα θέματα είναι ποικίλα: το «απροσάρμοστο το νέο ανασταίνει, τα πάθη λάφυρα χρυσά», η αλήθεια κατοικεί μέσα στα σκοτάδια, η εξίσωση ανίκανων και ικανών ανθρώπων στη σημερινή εποχή, ο κατακλυσμός από σκουπίδια στην ψηφιακή εποχή, ο πόθος για έρωτα μέχρι τα βαθιά γεράματα, η κάμψη που επιφέρουν τα γηρατειά, τα μεγάλα λάθη του, που τα χαίρεται, οι μελωδίες που σκαρώνει.

Θα σταθώ όμως σε μερικά δίστιχα που θεωρώ πιο άρτια. Ρωτάει τρυφερά το αντικείμενο του πόθου του:

«Κρινόλευκο το χέρι σου γιατί δεν ξεκλειδώνει

την θύρα του παράδεισου να μπω σαν χελιδόνι»;

Σε ένα άλλο συνδυάζει την οπτική με την ακουστική εικόνα, για να υμνήσει την ομορφιά:

«Στο κύμα ή στα μάτια της το πιο βαθύ γαλάζιο

κι η θάλασσα να τραγουδά ρεμπέτικο αντά(τ)ζιο» .

 Υμνεί ακόμη τον έρωτα με εύστοχο τρόπο προσωποποιώντας τον:

«’Έρωτα, λάβα της καρδιάς,  δροσιά κάθε μας ίνας

μα η αγάπη καίγεται στη στάχτη της ρουτίνας».

Τέλος απευθύνεται σε κάποιο πρόσωπο που έκανε όνειρα, αλλά ήταν αδύνατον να πραγματοποιηθούν:

«Τα όνειρα, που έσπειρες σε άγονα λιβάδια

ελπίδες φρούδες την αυγή εφιάλτες στα σκοτάδια».

Εδώ αξίζει να προσέξουμε τις μεταφορικές εικόνες και την αντίθεση. Σε όλα τα παραπάνω δίστιχα είναι διάχυτος ο λυρισμός.

Ακολουθούν 12 ποιήματα, άλλα σε τετράστιχες στροφές, άλλα σε πεντάστιχες και άλλα σε εξάστιχες στροφές. Το μέτρο είναι ελεύθερο, εκτός από δύο, στα οποία είναι παραδοσιακό με πλεχτή ομοιοκαταληξία. Συναντούμε στίχους κυρίως ιαμβικούς, 8σύλλαβους, 11σύλλαβους, 12σύλλαβους και 15σύλλαβους. Χρησιμοποιεί το α’ και β’ πρόσωπο, με τα οποία δημιουργεί μια αμεσότητα. Ο Καπετανάκης είναι καταγγελτικός, όπως στα περισσότερα προηγούμενα. Επανέρχεται σε θέματα που έχει θίξει. Επιδιώκει να ξυπνήσει συνειδήσεις.

Την αλληγορία χρησιμοποιεί ως εκφραστικό μέσο στο ποίημα «Κακαβιά», για να μιλήσει για την καταστροφή της ανθρωπότητας, όπως στην «Πέτρα». Στο τελευταίο ποίημα η κοινωνική κατάσταση παραβάλλεται με βόθρο. Αλλού αναφέρεται στην πνευματική τύφλωση των συνανθρώπων του («Τεφτέρια άδοξα»). Στο ποίημα «Τ’ αγύριστου ο τρόμος»απευθύνεται στον Δερβίση, που είναι μεταλλαγμένος πίθηκος. Τον χαρακτηρίζει εφιάλτη για τη Φύση και τοκογλύφο. Στο «Ολόγραμμα» σκιαγραφεί τον τύπο του σύγχρονου ανθρώπου που είναι δούλος της τεχνολογίας και συνάμα αργόσχολος. Δημιούργημα της Τεχνητής ‘Άνοιας. Πρόκειται για τύπο, χωρίς ταξική συνείδηση και χωρίς προσωπικότητα.

Δεν παραλείπει βέβαια να επανέλθει προβάλλοντας την κοσμοθεωρία του. («Γαία πυρί (ξανά) μιχθήτω»!). Δύο πράγματα, λέει, πρέπει να συμβούν, ή να επικρατήσει ο κομμουνισμός ή να γίνει πυρηνικός όλεθρος, για να καρπίσει τυχαία μια καινούργια ζωή. Σχολιάζει όμως εύστοχα και την επικαιρότητα («Παλαιστίνη, 100.000»). Δεν διστάζει να χαρακτηρίσει την ενέργεια κάποιων Παλαιστινίων ως προβοκάτσια, πράγμα που έδωσε την αφορμή στους Ισραηλινούς να προκαλέσουν στη Γάζα χιλιάδες θύματα. Ακόμη στο ποίημα «Αρκεί» κάνει την αυτοκριτική του, έναν απολογισμό της ζωής του. Μόνο κάποιες στιγμές τραγουδάει τα ντέρτια ,που του δίνουν απαντοχή.

Ένα ωστόσο από τα πιο αξιόλογα ποιήματα αυτής της κατηγορίας είναι το «Κεφάλαιον Άγος», στο οποίο μεταποιεί τους στοχασμούς του με μια πληθώρα εκφραστικών στοιχείων (εικόνες, μεταφορές, προσωποποίηση, υπερβατό κ.α.). Στην α’ στροφή ωραία είναι η οπτική και κινητική εικόνα με τους γλάρους:

«Αέρινοι των γλάρων λειψοί κύκλοι

ψάχνοντας της ευτυχίας τους τα θύματα».

 Και παρακάτω διαβάζουμε:

«Βόλτες απτάλικες μερακλωμένες

για πλείστα πάθη λυτρωτικό άλλοθι».

Αξίζει ακόμη να προσέξουμε την κινητική και μεταφορική εικόνα στους παρακάτω στίχους:

«Ασύμμετροι στροβιλισμοί κυμάτων

εύτροπης ζωής ν’ αναδυθούνε κύτταρα».

Στη β’ στροφή περνάει από το προσωπικό στο γενικό. Το προσωποποιημένο Κεφάλαιο είναι ένα Άγος που δεν χορταίνει. Μονάχα καταστρέφει. Εμείς, γράφει, έχουμε περικυκλωθεί από πλαστές ανάγκες και είμαστε βάτραχοι στο έλος της εξουσίας, που δεν έχει πάτο.

Η τέταρτη ενότητα της ποιητικής συλλογής «Δρεπάνι και σφυρί» περιέχει 18 κείμενα, ποιητικής πρόζας. Εστιάζει το βλέμμα του σε ορισμένα εφήμερα γεγονότα. Ο ίδιος ο ποιητής σημειώνει ότι εκφράζουν «σχετικά πολιτικά και ταξικά μηνύματα». Έμμεσα φωτίζουν ή συμπληρώνουν τα ποιήματα που προηγήθηκαν. Αναφέρω ορισμένα αρνητικά γεγονότα, που σχολιάζει. Κατακρίνει την απόφαση του ελληνικού κοινοβουλίου (κυνοβούλιο το αποκαλεί) να τεκνοθετούν τα ομόφυλα ζευγάρια. Θεωρεί βάρβαρο το καταναλωτικό έθιμο του ανάμματος του χριστουγεννιάτικου δέντρου, προσφιλές έθιμο των Δήμων. Καταδικάζει την καταστροφή που προκλήθηκε στον Κηφισό, όπως και την κοπή 500.000 δέντρων στο Βερολίνο, για να κατασκευάσει η Τέσλα τεράστιο εργοστάσιο.

 Συνοψίζοντας οφείλω να υπογραμμίσω ότι ο Ηλίας Καπετανάκης μετασχηματίζει δημιουργικά τις ιδέες, τους στοχασμούς και τα βιώματά του. Οι τέσσερις ενότητες του βιβλίου με τη διαφορετική μορφή η κάθε μια προσδίδουν ένα εύρος και συγκροτούν ένα σύνολο που μεγεθύνει την εμβέλεια της ποίησής του. Γι αυτό αξίζει να διαβάσει κανείς την ποιητική συλλογή «Τεχνητή Άνοια».